است . با اين احتمال معناى آيه چنين مىشود : ما نگهبان قرآن و مراقب آن هستيم . « 1 » قائلان به تحريف اين احتمال و ترديد را دستاويز خود ساخته‌اند تا استدلال به اين آيهء شريفه را بر صيانت قرآن از تغيير و تبديل ، مخدوش سازند « 2 » [ زيرا با فرض احتمال بازگشت ضمير به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نمىتوان قاطعانه گفت خداوند حفظ قرآن را تضمين كرده است ] . اما بايد دانست كه احتمال بازگشت ضمير به محمد احتمال بعيدى است كه با وجود صلاحيت لفظ براى تعيين مرجع ضمير ، جايى براى آن باقى نمىماند [ و در اينجا قرينهء لفظيه دليل بازگشت ضمير به قرآن است ] . فّراء نيز آن را به‌عنوان قولى نقل كرده است ؛ بىآن‌كه خود بر آن اعتماد نمايد يا در صدد توجيه آن برآيد و آيهء عصمت « وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ » ارتباطى به آيهء حفظ ( نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ ) ندارد ؛ به علاوه ، قبلا ذكر كرديم كه ضمير در آيهء عصمت به پاسبانى از شريعت باز مىگردد نه جان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله . ممكن است خصم مدعى شود كه مراد از ذكر شخص پيامبر صلّى اللّه عليه و آله است . شاهد آن ، كلام خداوند است « قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً . رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِ اللَّهِ ؛ « 3 » به راستى كه خدا به سوى شما تذكارى فرستاده است ؛ پيامبرى كه آيات روشنگر خدا را بر شما تلاوت مىكند » . اطلاق « ذكر » بر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله براى آن است كه مذكّر بودن از صفات پيامبر است . در جواب بايد بگوييم اولا همهء مفسران در توجيه اين آيه مىگويند : كلمهء ارسلنا در تقدير است و تقدير آيه چنين بوده است : « . . . و أرسلنا رسولا » زيرا اگر رسول عطف بيان براى ذكر باشد با تعبير به انزال مناسب نبود . « 4 » ثانيا پيش از آيهء حفظ اين آيه آمده است : « وَ قالُوا يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ

--> ( 1 ) . عبارت فراء چنين است : « گفته شده كه مراد از ضمير در « له » قرآن است و مقصود از حفاظت مراعات است ، برخى نيز مىگويند مراد از ضمير محمد صلّى اللّه عليه و آله است يعنى ما از محمد صلّى اللّه عليه و آله حفاظت مىكنيم » . ر . ك معانى القرآن ، ج 2 ، ص 85 . ما گفتار فراء را با اجمال و توضيح ياد كرده‌ايم . ( 2 ) . فصل الخطاب ، ص 360 . ( 3 ) . طلاق 65 : 11 - 10 . ( 4 ) . بنابراينكه رسول عطف بيان از « ذكر » باشد ، عامل يعنى « انزلنا » بر روى آن عمل خواهد نمود ؛ در اين صورت معناى آيه چنين مىشود : ما رسول را نازل كرديم . حال آنكه درباره رسول ، ارسال به كار مىرود نه انزال . ( مترجم ) .